Modern bilgisayarın evrimiyle ortaya çıkan açık kaynak ve özgür yazılım terimleri ne anlama gelirler, kapsamları nelerdir, farkları ve benzerlikleri nelerdir, neden ihtiyaç duyulmuştur? Genelde bu soruların cevapları pek düşünülmez ve direk kapalı kaynak yazılım kullananlar tarafından bu kavramları düşünenlere hippi gözüyle bakılır.

Öncelikle belirtmekte fayda varki, özgür yazılım ve açık kaynak yazılım aynı seyleri ifade etmez ve sanılanın aksine bu yazılımlar amme hizmeti değildir. Bu yazılımları ortaya çıkarıp dağıtan firmalar, lisans satışı yerine farklı gelir modelleri kullanırlar.

Özgür yazılım, GNU projesiyle ortaya çıkan bir fikirdir. Yazılımı özgur bırakma amacındadır. İngilizce özgür yazılım, ‘free software’, açıklanırken ‘it is not like free beer, it is like free speech’ denir. Genelde bu görüşe göre geliştirilen projelerde GNU GPL lisansı kullanılır. Bu lisans yazılımın kaynak kodlarıyla sunulmasını, yazılım istenildiği gibi dağıtılabilmesini, yazılımın kodlarının değiştirilerek yayınlanabilmesini ve bu yazılımdan türetilen yeni yazılımlarda yine GNU GPL lisansı kullanılmasını şart koşar. Yazılım bu sayede özgür bırakılmış olur.

Açık kaynak yazılımsa özgür yazılımdan farklı olarak bir yazılım geliştirme tercihidir. Özgür yazılım açık kaynak olmak zorundadır ancak açık kaynak yazılım özgür olmak zorunda değildir. Bu yazılımın dağıtımında ve kullanımında kısıtlamalar olabilir, kodları kapatılarak dağıtılabilir. Bu tamamen tercih edilen yazılım lisansı türüne ve firma stratejisine göre değişecektir. Bazı firmalar ise açık kaynak olmak zorunda kalır. Örneği yorumlanabilir diller ile yazılan betikler de kodları görebilirsiniz ama betik sahibi bundan rahatsız olduğu için kısıtlayıcı bir lisans kullanma yoluna gider. Eskiden bu duruma düşen forum betikleri bulunuyordu, şu anki durumlarını bilmiyorum.

Çoğu yazılımcı kaynak kodları kendi güvenliği olarak görür ve açık kaynak ve özgür yazılım üretmeye yanaşmaz. Bu tarz yazılımlardan para kazanamayacağını düşünür. İronik olarak kodlarını paylaşan kişilerin arasında dünyanın en zenginleri bulunmaktadır. Peki bu dünya da para nasıl kazanılır?

Bazı yazılımlarda birden fazla lisans kullanılmaktadır. Kar amacı olmayanlar yazılıma ücretsiz erişip kullanırken, kar amaçlı bir projede söz konusu yazılım satın alınmak zorundadır. Bu gelir yöntemlerinden en basiti ve kodlarını kapalı tutmak isteyenler için en kolay anlaşılabilir yöntem.

Yazılım firmaları ayrıca destek, danışmanlık, eğitim ve kurulum gibi hizmetlerini ücretlendirebilir. Örneği ülkemizde bazı özel kurslar linux derslerini bir üst kur olarak vermektedir. Sunucularda linux dağıtımları çok tercih edildiği için böyle bir eğitim büyük miktarda gelir getirecektir.

Gönüllü yazılımcıya isteğe bağlı ücret vermekse başka bir yöntem. Çoğu projede bağış için özel sayfalar olur. Projeler bu bağışlarla kendini döndürür. Alışık olmasak da yurt dışında kullanıcılar beğendikleri projelere bağış yapmaya çok yatkınlar.

Reklam ve sponsorluk ise en çok kullanılan son yöntem oluyor. Mesela Mozilla Firefox projesi için açılış sayfası olarak Google kullanması koşuluyla önemli miktarda para alıyor. Benzer şekilde bir çok küçük uygulama ve yazılım kenarlarında reklamlarla son kullanıcıya görünüyor. Reklamı bağış karşılığı kaldırma seçeneği kullanıyorlar.

Bahsettiğim alternatif gelir modelleri ile kullanıcılar mağdur edilmeden proje ve firmaya gelir sağlanabiliyor, yazılımların kodları açık bırakılabiliyor, ücretsiz dağıtılabiliyor. Bu konuların özellikle yazılımla ilgili ortaöğrenim ve yükseköğrenim programlarında ayrıntılarıyla gösterilmesi ve henüz kariyerine yeni başlayan insanların seçimlerini yapması sağlanmalı. Bu alternatif yazılım ve lisans türleri başta maddi olmak üzere bir çok konuda eğitime ve yazılım projelerine katkı sağlayabilir.